{"id":1893,"date":"2021-07-02T12:20:09","date_gmt":"2021-07-02T12:20:09","guid":{"rendered":"http:\/\/smakipolski.pl\/?p=1893"},"modified":"2022-09-17T10:34:49","modified_gmt":"2022-09-17T10:34:49","slug":"polnocne-kresy-i-rzeczpospolitej-wyprawa-do-skansenow-w-olsztynku-rumszyszkach-i-rydze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/smakipolski.pl\/?p=1893","title":{"rendered":"P\u00f3\u0142nocne kresy I Rzeczpospolitej – wyprawa do skansen\u00f3w w Olsztynku, Rumszyszkach i Rydze"},"content":{"rendered":"\n

Kresy p\u00f3\u0142nocne<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wybrali\u015bmy si\u0119 do Olsztynka, w kt\u00f3rym w wielkim skansenie mo\u017cna obejrze\u0107 przyk\u0142ady budownictwa wiejskiego z teren\u00f3w Warmii i Mazur. Zorientowali\u015bmy si\u0119 szybko, \u017ce mamy tam te\u017c 13 obiekt\u00f3w z Dolnych Prus i Ma\u0142ej Litwy, przypominaj\u0105cych nam o historii Polak\u00f3w z p\u00f3\u0142nocnych kres\u00f3w. Gdy wspominamy kresy Rzeczpospolitej, mamy zwykle na my\u015bli tereny dzisiejszej Ukrainy, a\u017c po Dniepr (Kij\u00f3w), ca\u0142\u0105 Bia\u0142oru\u015b i wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Litwy (Wille\u0144szczyzn\u0119). Zapominamy, \u017ce I Rzeczpospolita rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 tak\u017ce w kierunku p\u00f3\u0142nocnym.<\/p>\n\n\n\n

Zadali\u015bmy sobie pytanie, dlaczego w olsztyneckim skansenie nie ma budynk\u00f3w z innych p\u00f3\u0142nocnych kres\u00f3w I Rzeczpospolitej. Gdyby zgromadzono w jednym miejscu przyk\u0142ady budownictwa wiejskiego nie tylko z Warmii, Mazur, Dolnych Prus, Sambii i Ma\u0142ej Litwy, ale te\u017c \u017bmudzi, Kurlandii, Semigalii, Polskich Inflant i Inflant szwedzkich to powsta\u0142aby wspania\u0142a ekspozycja odnosz\u0105ca si\u0119 do ca\u0142o\u015bci dziedzictwa kulturowego I Rzeczpospolitej. Poniewa\u017c skansen w Olsztynku tylko cz\u0119\u015bciowo nawi\u0105zuje do takich tradycji, postanowili\u015bmy tw\u00f3rczo (wirtualnie) rozszerzy\u0107 jego zasi\u0119g geograficzny na teren Litwy i \u0141otwy.<\/p>\n\n\n\n

Ho\u0142d Pruski, powstanie Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych i Prus Wschodnich<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aby m\u00f3wi\u0107 o kresach p\u00f3\u0142nocnych musimy si\u0119 cofn\u0105\u0107 do historii zakonu krzy\u017cackiego i po\u0142\u0105czonego z nim zakonu kawaler\u00f3w mieczowych. U szczytu swojej pot\u0119gi Krzy\u017cacy w\u0142adali ca\u0142ym wschodnim wybrze\u017cem Ba\u0142tyku.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ziemie pa\u0144stwa krzy\u017cackiego u szczytu pot\u0119gi (1410 r.) by Joostik, Wikimedia, CC BY-SA 3.0 (bia\u0142e plamy na terenach krzy\u017cackich to dominia biskupie)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Historia pa\u0144stwa krzy\u017cackiego ko\u0144czy si\u0119 w 1525 r. ho\u0142dem lennym z\u0142o\u017conym przez wielkiego mistrza zakonu Albrechta Hohenzollerna przed kr\u00f3lem Polski Zygmuntem I Starym. Prusy zosta\u0142y poddane sekularyzacji. Niestety, nie oznacza\u0142o wcielenia ca\u0142ego pa\u0144stwa zakonnego do Polski. Do Korony powr\u00f3ci\u0142a Warmia i Pomezania (Powi\u015ble). Z reszty obejmuj\u0105cej Dolne i G\u00f3rne Prusy, Sambi\u0119 i Ma\u0142\u0105 Litw\u0119 utworzono lenne Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce (ze stolic\u0105 w Kr\u00f3lewcu). Ju\u017c w <\/strong>roku 1657 Prusy zrzuci\u0142y polskie lenno, a w 1701 r. wykorzystuj\u0105c uni\u0119 personaln\u0105 z Brandenburgi\u0105 ustanowiono Kr\u00f3lestwo Prus. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ho\u0142d Zakonu Inflanckiego, przy\u0142\u0105czenie Inflant<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pa\u0144stwo zakonu inflanckiego pozosta\u0142o niezale\u017cne do 1561 roku, kiedy ostatni wielki mistrz Gotthard Kettler z\u0142o\u017cy\u0142 ho\u0142d kr\u00f3lowi polskiemu Zygmuntowi II Augustowi. Z cz\u0119\u015bci ziem utworzono Ksi\u0119stwo Kurlandii i Semigalii pod w\u0142adaniem Kettler\u00f3w (jako lenno), natomiast Inflanty i Ryga znalaz\u0142a si\u0119 pod wsp\u00f3lnym w\u0142adaniem Korony i Litwy. Unia Lubelska w 1569 r. spowodowa\u0142a po\u0142\u0105czenie si\u0119 Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego i Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. W ten spos\u00f3b pozyskali\u015bmy tereny \u017bmudzi (Wornie, Szawle, Taurogi) wchodz\u0105cej w sk\u0142ad Ksi\u0119stwa Litewskiego, Kurlandi\u0119 (jako lenno) oraz Inflanty obejmuj\u0105ce Ryg\u0119, Parnaw\u0119 i Dynenburg. W Kurlandii wyj\u0105tkiem by\u0142a ziemia pilty\u0144ska, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 autonomiczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Korony Polskiej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w – rok 1635. by Mathiasrex, Maciej Szczepa\u0144czyk na bazie Halibutt, Hoodinski, CC BY-SA 3.0. Treny zakreskowane -lenna, jasno\u017c\u00f3\u0142te -Korona Polska. <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wojny o Inflanty<\/u><\/em><\/strong><\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

Wojny inflanckie trwa\u0142y w okresie od 1558 do 1583 roku mi\u0119dzy pa\u0144stwem polsko-litewskim (od 1569 roku Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w), a Szwecj\u0105, Dani\u0105 i Carstwem Rosyjskim o panowanie nad ziemi\u0105 zakonu inflanckiego. W wyniku d\u0142ugotrwa\u0142ych dzia\u0142a\u0144 wojennych na obszarze Inflant pod koniec XVI w. przesz\u0142y one na w\u0142asno\u015b\u0107 trzech pa\u0144stw: Szwecji, Danii (wyspa Ozylia) i Polski. Wojny inflanckie nie doprowadzi\u0142y jednak do ostatecznego rozwi\u0105zania kwestii w\u0142asno\u015bci tamtejszych ziem. Po wojnach szwedzkich za Jana Kazimierza Polska utraci\u0142a na mocy pokoju oliwskiego w 1660 roku 4\/5 obszaru Inflant odst\u0105pionych Szwecji (z Ryg\u0105), a nazywanych odt\u0105d Inflantami szwedzkimi. Reszta obszaru, zwana Inflantami polskimi (z miastem Dyneburg) pozosta\u0142a przy Polsce do I rozbioru Polski. Inflanty Polskie przynale\u017ca\u0142y \u0142\u0105cznie 203 lat do Rzeczypospolitej. Kurlandia i \u017bmud\u017a pozosta\u0142a z Polsk\u0105 do III rozbioru Polski.<\/p>\n\n\n\n

Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1909 r. utworzono Muzeum Wsi w Kr\u00f3lewcu grupuj\u0105ce obiekty z ca\u0142ych Prus Wschodnich. W 1937 r. podj\u0119to decyzj\u0119 o przeniesieniu ekspozycji do Olsztynka, gdzie ju\u017c znajdowa\u0142o si\u0119 mauzoleum Hindenburga. Przenosiny trwa\u0142y w latach 1938\u20131942. Nie uda\u0142o si\u0119 przenie\u015b\u0107 wszystkich obiekt\u00f3w. Po II wojnie \u015bwiatowej rozpocz\u0119to uzupe\u0142nia\u0107 kolekcj\u0119 o nowe obiekty architektury wiejskiej tworz\u0105c Muzeum Budownictwa. Obecnie skansen w Olsztynku zajmuje oko\u0142o 100 ha, znajduje si\u0119 tu 68 obiekt\u00f3w architektonicznych (w tym 13 przeniesionych z Kr\u00f3lewca).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
M\u0142yn w skansenie w Olsztynku<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Zaczynamy nasz\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po p\u00f3\u0142nocnych kresach Polski.<\/p>\n\n\n\n

Warmia –  381 lat w Polsce<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Warmia zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do Polski w 1525 roku.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zagroda z Kaborna z Warmii<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Zagroda z Kaborna z Warmii<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Prusy G\u00f3rne (Powi\u015ble) 75 lat w Polsce, wliczaj\u0105c lenno 266 lat<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powi\u015ble to cz\u0119\u015b\u0107 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych zamieszka\u0142ych przez ludno\u015b\u0107 niemieckoj\u0119zyczn\u0105, wydzielonych w 1525 r. jako lenno Polski.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wiatrak z Wodzian CC0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Cha\u0142upa z wystawk\u0105 podcieniow\u0105 z Burdajn (Powi\u015ble)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Cha\u0142upa z Chojnika ko\u0142o Mor\u0105ga<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Cha\u0142upa z Bart\u0119\u017cka k. Mor\u0105ga<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Cha\u0142upa z Zielonki Pas\u0142\u0119ckiej (Powi\u015ble)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mazury (G\u00f3rna Prusy) \u2013 75 lat w Polsce, wliczaj\u0105c lenno 266 lat<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mazury to cz\u0119\u015b\u0107 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych (G\u00f3rnych Prus) zamieszka\u0142ych przez ludno\u015b\u0107 polskoj\u0119zyczn\u0105, wydzielonych w 1525 r. jako lenno Polski.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Cha\u0142upa z G\u0105zwy k. Mr\u0105gowa<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z Rychnowa k. Grunwaldu<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Prusy Dolne (Barcja)  – 75 lat w Polsce, wliczaj\u0105c lenno 266 lat<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cz\u0119\u015b\u0107 Prus Dolnych rozpo\u015bcieraj\u0105cych si\u0119 na p\u00f3\u0142noc od Warmii to kraina historycznej Barcji. Tereny te nale\u017c\u0105 do Polski od 1945 r. Wcze\u015bniej by\u0142 to obszar lenna Polski (od 1466 r.). W skansenie w Olsztynku jest kilka obiekt\u00f3w ze Skandawy (miejscowo\u015b\u0107 obecnie w Polsce w Barcji).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karczma ze Skandawy<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Spichlerz ze Skandawy, kopia, XVIII\/XIX w., CC0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ma\u0142a Litwa i Sambia \u2013 0 lat w Polsce (jako lenno 191 lat w Polsce)<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1525 r. w sk\u0142ad Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych opr\u00f3cz Prus G\u00f3rnych (Mazur) wesz\u0142y tak\u017ce Dolne Prusy, Sambia i Ma\u0142a Litwa. Poniewa\u017c Malbork zosta\u0142 przej\u0119ty przez Polsk\u0119, stolic\u0119 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych ustanowiono w Kr\u00f3lewcu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zagroda rybaka z Ma\u0142ej Litwy, CC0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Zagroda litewska z Pempen z Ma\u0142ej Litwy<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Zagroda litewska z Pempen z Ma\u0142ej Litwy<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Litwa G\u00f3rna, \u017bmud\u017a – 226 lat w Polsce<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po Unii Lubelskiej 1569 r. tereny Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 I Rzeczpospolitej. Litwa dzieli si\u0119 na Auksztot\u0119 (Litw\u0119 G\u00f3rn\u0105 z Kownem i Poniewie\u017c\u0105), Dzuki\u0119 (Wile\u0144szczyzn\u0119 z Wilnem i Olit\u0105), Suwalszczyzn\u0119 (Sudowi\u0119 z Mariampolem) oraz \u017bmud\u017a (z Szawlami). Skansen budownictwa wiejskiego znajduje si\u0119 w Rumszyszkach ko\u0142o Kowna. Zajmuje on 175 hektar\u00f3w, co czyni go najwi\u0119kszym muzeum etnograficznym pod go\u0142ym niebem na Litwie. Zgromadzone obiekty pochodz\u0105 z okresu od XVIII do pocz\u0105tku XX wieku. W centrum skansenu znajduje si\u0119 replika ma\u0142ego miasteczka z rynkiem, sklepami, aptek\u0105, szko\u0142\u0105 i karczm\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Rynek litewskiego miasteczka by Wojsyl – Own work, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Micha\u0142a z Kowna by Tocekas – Own work, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Drewniana chata By Wojsyl – Own work, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kurlandia i Semigalia \u2013 0 lat w Polsce, jako lenno Polski 234 lat<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Drewniane budownictwo wiejskie na terenie \u0141otwy mo\u017cemy pozna\u0107 w Skansenie Etnograficznym \u0141otwy ko\u0142o Rygi. \u0141otwa dzieli si\u0119 na  cztery regiony – Kurlandi\u0119, Semigalie, Vidzeme (Inflanty szwedzkie) i \u0141atgali\u0119 (Inflanty polskie) z kt\u00f3rych budynki wiejskie s\u0105 prezentowane w skansenie. Kurlandia i Semigalia by\u0142y polskim lennem od ho\u0142du Kettlera (1561 r.).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dom rybaka z Kurlandii by Zairon – Own work, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Karczma z Semigalii by Zairon – Own work, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Polskie Inflanty \u2013 203 lata w Polsce<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Polskie Inflanty (\u0141atgalia) zosta\u0142y przy\u0142\u0105czone do Korony w 1569 r. i pozosta\u0142y z Polsk\u0105 a\u017c do I rozbioru.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Cerkiew z Rog\u00f3wki z Polskich Inflant by Zairon – Own work, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Kaplica rzymskokatolicka z Polskich Inflant by Zairon – Own work, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Livonia (Inflanty szwedzkie) \u2013 91 lat w Polsce, \u0142\u0105cznie z lennem 99 lat<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Livoni\u0119 utracili\u015bmy na rzecz Szwecji na mocy pokoju oliwskiego w 1660 r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wiatrak z Inflant by Zairon – Own work, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Kuchnia regionalna<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W Olsztynku powinni\u015bmy zawita\u0107 do kultowego Zielonego Pieca. Polecamy pyszne domowe potrawy, zupy, przer\u00f3\u017cne pierogi, \u015bwietn\u0105 kaw\u0119, ciasta (w\u0142asnego wypieku) i desery. A to wszystko w wyj\u0105tkowej atmosferze i ciep\u0142ym wn\u0119trzu z zielonym piecem.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
\u017ar\u00f3d\u0142o: www.zielonypiec.pl\/galeria.html<\/figcaption><\/figure><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Gdyby kto\u015b jednak chcia\u0142 posmakowa\u0107 kresowej kuchni, to nie znajdzie jej w Olsztynku. W poszukiwaniu cepelin\u00f3w i kartaczy, czeburek\u00f3w, \u017cmudzkiego kastinysa, kibin\u00f3w, ko\u0142dun\u00f3w litewskich, kugli, ch\u0142odnika litewskiego, \u0161vilpikai (kopytek), v\u0117darai (kiszki ziemniaczanej), \u017cmudzkich blin\u00f3w i s\u0142ynnych w\u0119dzonych \u015bwi\u0144skich uszu powinni\u015bmy si\u0119 uda\u0107 do Sejn lub Pu\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Praktyczne informacje<\/u><\/em><\/strong><\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

  • Restauracja z Zielonym Piecem, ul. Floriana 1, Olsztynek<\/li><\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Kresy p\u00f3\u0142nocne Wybrali\u015bmy si\u0119 do Olsztynka, w kt\u00f3rym w wielkim skansenie mo\u017cna obejrze\u0107 przyk\u0142ady budownictwa wiejskiego z teren\u00f3w Warmii i Mazur. Zorientowali\u015bmy si\u0119 szybko, \u017ce mamy tam te\u017c 13 obiekt\u00f3w z Dolnych Prus i Ma\u0142ej Litwy, przypominaj\u0105cych nam o historii Polak\u00f3w z p\u00f3\u0142nocnych kres\u00f3w. Gdy wspominamy kresy Rzeczpospolitej, mamy zwykle na my\u015bli tereny dzisiejszej Ukrainy,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1858,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[66,4],"tags":[95],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1893"}],"collection":[{"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1893"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1911,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1893\/revisions\/1911"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1858"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/smakipolski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}