{"id":8104,"date":"2022-11-06T12:03:28","date_gmt":"2022-11-06T12:03:28","guid":{"rendered":"https:\/\/smakipolski.pl\/?p=8104"},"modified":"2022-11-06T21:20:23","modified_gmt":"2022-11-06T21:20:23","slug":"zulawy-i-petla-zulawska-w-delcie-wisly-martwa-wisla-nogat-szkarpawa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/smakipolski.pl\/?p=8104","title":{"rendered":"\u017bu\u0142awy i P\u0119tla \u017bu\u0142awska w delcie Wis\u0142y: Martwa Wis\u0142a, Nogat, Szkarpawa"},"content":{"rendered":"\n
\n
Mapa \u017bu\u0142aw<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\u017bu\u0142awy<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Budowa kana\u0142u przez Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105 zwr\u00f3ci\u0142a nasz\u0105 uwag\u0119 na \u017bu\u0142awy i Zalew Wi\u015blany. Tereny te mia\u0142y bardzo bogat\u0105 histori\u0119. Krzy\u017cowa\u0142y si\u0119 tutaj interesy niemieckie – parcia na wsch\u00f3d, z polskimi – posiadania dost\u0119pu do morza. Na 200 lat tereny te zdominowali Krzy\u017cacy. Niema\u0142\u0105 rol\u0119 w przekszta\u0142caniu podmok\u0142ych ziem \u017cu\u0142awskich mieli holenderscy mennonici. Spr\u00f3bujemy odnale\u017a\u0107 \u015blady tego dziedzictwa historycznego. Skomplikowane losy tych teren\u00f3w odzwierciedlone s\u0105 w czasie przynale\u017cno\u015bci do Polski: okolice Gda\u0144ska nale\u017c\u0105 do Polski przez 682 lata, Pruszcz Gda\u0144ski 661 lat, po\u0142udniowe \u017bu\u0142awy360 lat, a tereny na wsch\u00f3d od Nogatu (Malbork) 381 lat.<\/p>\n\n\n\n

Uk\u0142ad wodny \u017bu\u0142aw podlega\u0142 wielkim zmianom powodowanym zar\u00f3wno przez si\u0142y natury (np. przerwanie si\u0119 Wis\u0142y \u015amia\u0142ej do Ba\u0142tyku, jak i cz\u0142owieka (np. regulacja Nogatu, melioracja \u017bu\u0142aw, przekop Wis\u0142y). W naszej wycieczce cofniemy si\u0119 te\u017c kilka tysi\u0119cy lat temu, by zobaczy\u0107 jak kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 delta Wis\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

P\u0119tla \u017bu\u0142awska<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na potrzeby turystyki wodnej utworzono P\u0119tl\u0119 \u017bu\u0142awsk\u0105 \u2013 drog\u0119 wodn\u0105 o d\u0142ugo\u015bci 303 km, \u0142\u0105cz\u0105ca szlaki wodne Wis\u0142y, Martwej Wis\u0142y, Szkarpawy, Wis\u0142y Kr\u00f3lewieckiej, Nogatu, Wis\u0142y \u015amia\u0142ej, Tuji, Mot\u0142awy, Kana\u0142u Jagiello\u0144skiego, rzeki Elbl\u0105g z wodami Zalewu Wi\u015blanego. P\u0142yn\u0105c po \u017bu\u0142awach mo\u017cemy podziwia\u0107 trzy wspania\u0142e miasta, kt\u00f3re przez stulecia rywalizowa\u0142y ze sob\u0105 \u2013 Gda\u0144sk, Malbork i Elbl\u0105g.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Typowy krajobraz \u017bu\u0142aw: wa\u0142y, rzeki, p\u0142askie tereny (na zdj\u0119ciu rzeka Tuja)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kszta\u0142towanie si\u0119 delty Wis\u0142y<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zaczniemy nasz\u0105 podr\u00f3\u017c 5,5 tys. lat temu, gdy pokrywaj\u0105cy Europ\u0119 l\u0105dol\u00f3d skandynawski stopi\u0142 si\u0119 i  powsta\u0142o Morze Litorynowe, kt\u00f3re przybra\u0142o niemal dzisiejszy kszta\u0142t Ba\u0142tyku. Nie by\u0142o wtedy \u017bu\u0142aw \u2013 w tym miejscu znajdowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u0119boka zatoka ba\u0142tycka (Basen Gda\u0144ski) obejmuj\u0105ca ca\u0142e dzisiejsze \u017bu\u0142awy, jezioro Druzno i Zalew Wi\u015blany. Uj\u015bcie Wis\u0142y znajdowa\u0142o si\u0119 wtedy 60 km na po\u0142udnie w okolicy Bia\u0142ej G\u00f3ry (Cypel M\u0105towski).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bia\u0142a G\u00f3ra, rozwidlenie Nogatu, daleko \u2013 Wis\u0142a, po prawej kolano Nogatu i Cypel M\u0105towski \u2013 najbardziej po\u0142udniowy skrawek \u017bu\u0142aw<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Niesiony z biegiem Wis\u0142y piach i mu\u0142 zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 delt\u0119 Wis\u0142y \u2013 p\u0142ask\u0105 podmok\u0142\u0105 krain\u0119 poprzecinan\u0105 odnogami rzeki. Obecnie Wis\u0142a niesie rocznie 1.9 mln m3<\/sup> piachu (prostopad\u0142o\u015bcian o wymiarach 40 km d\u0142ugo\u015bci, 10 m wysoko\u015bci i 50 m szeroko\u015bci). Przez ostatnie kilka tysi\u0119cy lat czo\u0142o delty dotar\u0142o do linii Gda\u0144sk – Stegna \u2013 Elbl\u0105g. Rozw\u00f3j delty na p\u00f3\u0142noc zosta\u0142 zablokowany przez piaszczysty wa\u0142 wydmowy \u2013 Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105, budowan\u0105 przez pr\u0105dy w Zatoce Gda\u0144skiej i kszta\u0142towan\u0105 przez wiatry. Na wschodzie odci\u0119\u0142a ona od Zatoki Gda\u0144skiej wielki akwen zwany Zalewem Wi\u015blanym. Lewe rami\u0119 rzeki zablokowane Mierzej\u0105 – Wis\u0142a Gda\u0144ska uchodzi\u0142a do Zatoki w okolicy dzisiejszego Wis\u0142ouj\u015bcia. Trzy prawe odnogi Wis\u0142y: Nogat, Wis\u0142a Elbl\u0105ska (obecnie Szkarpawa) i Wis\u0142a Kr\u00f3lewiecka zacz\u0119\u0142y zasypywa\u0107 Zalew w kierunku wschodnim, co spowodowa\u0142o odci\u0119cie po\u0142udniowego fragmentu Zalewu Wi\u015blanego w postaci Jeziora Druzno. Kszta\u0142towanie si\u0119 wewn\u0119trznej delty Wis\u0142y zako\u0144czy\u0142o si\u0119 w 1895 roku poprzez wykonanie przekopu Wis\u0142y pod \u015awibnem. Wis\u0142a pop\u0142yn\u0119\u0142a wtedy na wprost do Zatoki. Utworzona p\u0142aska tr\u00f3jk\u0105tna kraina \u2013 \u017bu\u0142awy \u2013 ma powierzchni\u0119 oko\u0142o 1700 km\u00b2, z czego 450 km\u00b2 stanowi\u0105 tereny depresyjne, po\u0142o\u017cone poni\u017cej poziomu morza.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Mapa delty Wis\u0142y oko\u0142o 1300 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: wg H. Bertrama, Naturalne i antropogeniczne przemiany krajobraz\u00f3w delty Wis\u0142y, Joanna PLIT, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego Nr 13, 2010.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Powodzie na \u017bu\u0142awach<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powierzchnia delty jest p\u0142ask\u0105 tr\u00f3jk\u0105tn\u0105 r\u00f3wnin\u0105, kt\u00f3rej najwy\u017cszy po\u0142udniowy wierzcho\u0142ek, tzw. Cypel M\u0105towski (k. Bia\u0142ej G\u00f3ry) znajduje si\u0119 nieco powy\u017cej 10 m n.p.m., a st\u0105d powierzchnia stopniowo si\u0119 obni\u017ca w kierunku p\u00f3\u0142nocnym i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, aby mniej wi\u0119cej na linii \u015awi\u0119ty Wojciech, Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, Jeg\u0142ownik i Rozgart osi\u0105gn\u0105\u0107 0 m i przej\u015b\u0107 w kilka depresji si\u0119gaj\u0105cych 2 m poni\u017cej poziomu morza. Depresje s\u0105 zagrodzone od Ba\u0142tyku przez Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105 ci\u0105gn\u0105c\u0105 si\u0119 od Sopotu, poprzez Gda\u0144sk a\u017c do Pi\u0142awy. Niskie po\u0142o\u017cenie powoduje, \u017ce \u017bu\u0142awy s\u0105 nara\u017cone na cykliczne powodzie. W ci\u0105gu po\u0142owy minionego tysi\u0105clecia odnotowano tu blisko 150 katastrofalnych powodzi. Ich \u015bwiadectwem s\u0105 znaki wielkiej wody – pami\u0105tkowe kamienne lub \u017celiwne tablice, albo napisy na murach zaopatrzone w daty i oznaczenia wysokich stan\u00f3w wezbranych w\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw.Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego w Myszewie. Tablice upami\u0119tniaj\u0105ce powodzie z lat 1829, 1839, 1855, by Lubicz – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Dziedzictwo krzy\u017cackie \u2013 rywalizacja Gda\u0144ska, Elbl\u0105ga i Malborka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po ust\u0105pieniu l\u0105dolodu skandynawskiego ok 11 tys. lat temu, klimat zacz\u0105\u0142 si\u0119 stopniowo ociepla\u0107 i na Pomorze dotarli pierwsi ludzie. Nogat sta\u0142 si\u0119 granic\u0105 pomi\u0119dzy osadnictwem S\u0142owian, a lud\u00f3w ba\u0142tyckich zwanych Prusami. Najwa\u017cniejszym grodem i portem s\u0142owia\u0144skim stawa\u0142 si\u0119 Gda\u0144sk po\u0142o\u017cony przy uj\u015bciu Mot\u0142awy do Wis\u0142y Gda\u0144skiej (Martwej) \u2013 8 km od uj\u015bcia Wis\u0142y do Zatoki Gda\u0144skiej. Z kolei najwa\u017cniejszym miastem i portem pruskim by\u0142o Truso po\u0142o\u017cone nad Jez. Druzno.<\/p>\n\n\n\n

Krzy\u017cacy zostali zaproszeni na ziemie polskie w 1226 r., aby podbi\u0107 i schrystianizowa\u0107 Prus\u00f3w. Ich taktyka podboju polega\u0142a na wykorzystaniu szlak\u00f3w wodnych do transportu oddzia\u0142\u00f3w krzy\u017cackich. Krzy\u017cacy wzd\u0142u\u017c g\u0142\u00f3wnej linii swojej ekspansji (Nogat i Zalew Wi\u015blany) zbudowali pot\u0119\u017cne zamki w Malborku, Elbl\u0105gu i Kr\u00f3lewcu. Na \u017bu\u0142awach znajdziemy wiele gotyckich ko\u015bcio\u0142\u00f3w z XIV w. zbudowanych przez Krzy\u017cak\u00f3w. Wiele z nich ma dobudowan\u0105 charakterystyczn\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 z izbic\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Cedry Wielkie, gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w z II po\u0142. XIV w.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Elbl\u0105g \u2013 g\u0142\u00f3wny port krzy\u017cacki, przez 70 lat stolica Zakonu<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W \u015bredniowieczu Nogat wpada\u0142 do wielkiego Jeziora Druzno zespolonego z Zalewem Wi\u015blanym. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce na wysoko\u015bci Braniewa znajdowa\u0142a si\u0119 tzw. G\u0142\u0119bia Ba\u0142gijska – naturalne przej\u015bcie przez Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105. Elbl\u0105g sta\u0142 si\u0119 najwi\u0119kszym morskim portem krzy\u017cackim. Dopiero po pokoju toru\u0144skim w 1466 r. Elbl\u0105g straci\u0142 rol\u0119 pierwszego miasta portowego na ziemiach Zakonu Krzy\u017cackiego na rzecz Kr\u00f3lewca. Elbl\u0105g nadal si\u0119 rozwija\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki handlowi morskiemu, ale szlak wodny na Ba\u0142tyk przebiega\u0142 ju\u017c przez Cie\u015bnin\u0119 Pilawsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Widok Elbl\u0105ga z 1720 r. \u017ar\u00f3d\u0142o: Atlas Pieter van der Aa<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W roku 1245 Krzy\u017cacy rozpocz\u0119li budowanie pot\u0119\u017cnego murowanego zamku, kt\u00f3ry w 1251 roku zosta\u0142 siedzib\u0105 mistrza krajowego \u2013 dzi\u0119ki temu przez pierwsze 70 lat Elbl\u0105g by\u0142 stolic\u0105, jedynym portem morskim oraz podstawow\u0105 baz\u0105 militarn\u0105 organizuj\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa krzy\u017cackiego. Dopiero w 1309 roku Krzy\u017cacy przenie\u015bli stolic\u0119 do Malborka. Elbl\u0105g pozosta\u0142 jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych twierdz w pa\u0144stwie jako siedziba wielkiego szpitalnika. \u015awiadectwem \u015bwietno\u015bci Elbl\u0105ga jest katedra \u015bw. Miko\u0142aja z po\u0142. XIII w. (zamek rozebrali mieszczanie po pokoju toru\u0144skim). Do ko\u015bcio\u0142a dobudowano wie\u017c\u0119 o wysoko\u015bci 97 m, przez co ko\u015bci\u00f3\u0142 jest obecnie jednym z najwy\u017cszych obiekt\u00f3w sakralnych w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Elbl\u0105g, ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Miko\u0142aja, przysta\u0144 na Nogacie by Krzymill – Own work, CC BY-SA 3.0 pl<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Malbork stolic\u0105 Zakonu Krzy\u017cackiego<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W po\u0142o\u017conym nad Nogatem Malborku w 1274 r. rozpocz\u0119to budow\u0119 zamku. Zamek by\u0142 pocz\u0105tkowo konwentualn\u0105 siedzib\u0105 komtura. Dopiero w 1309 r. zamek zosta\u0142 siedzib\u0105 wielkich mistrz\u00f3w zakonu krzy\u017cackiego. Zamek jest uznany za Pomnik Historii oraz jest wpisany na list\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa UNESCO. Jest jednym z najwi\u0119kszych zespo\u0142\u00f3w zamkowych w Europie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zamek w Malborku nad Nogatem by DerHexer – Own work, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

W 1457 r. nieop\u0142acane przez zakon krzy\u017cacki wojska najemne strzeg\u0105ce zamku sprzeda\u0142y Malbork polskiemu kr\u00f3lowi Kazimierzowi Jagiello\u0144czykowi. Wojska polskie wkroczy\u0142y do twierdzy, a stolic\u0119 pa\u0144stwa krzy\u017cackiego przeniesiono do Kr\u00f3lewca. Krzy\u017cacy wkr\u00f3tce odbili zamek, ale w 1460 r., po d\u0142ugim obl\u0119\u017ceniu miasto ostatecznie podda\u0142o si\u0119 si\u0142om polskim. Zamek a\u017c do I rozbioru Polski (1772 r.) by\u0142 rezydencj\u0105 kr\u00f3l\u00f3w Polski.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zamek w Malborku, widok od strony Nogatu by Gregy – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 3.0 pl<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Dziedzictwo I Rzeczpospolitej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gda\u0144sk \u2013 najwi\u0119kszym i najbogatszym miastem Rzeczpospolitej<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gda\u0144sk w wyniku podst\u0119pu zosta\u0142 zaj\u0119ty przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1308 r. (rze\u017a Gda\u0144szczan). Dopiero po 146 latach, zako\u0144czy\u0142 si\u0119 okres panowania Krzy\u017cak\u00f3w w Gda\u0144sku. 6 marca 1454  roku kr\u00f3l Kazimierz IV Jagiello\u0144czyk na wniosek poselstwa Zwi\u0105zku Pruskiego, wcieli\u0142 Gda\u0144sk do Polski. Symboliczna sta\u0142a si\u0119 rozbi\u00f3rka zamku krzy\u017cackiego przez gda\u0144szczan (mie\u015bci\u0142 si\u0119 u uj\u015bcia Raduni do Mot\u0142awy). Kazimierz Jagiello\u0144czyk w 1457 r. nada\u0142 przywileje, kt\u00f3re stanowi\u0142y podstaw\u0119 prawn\u0105 autonomii Gda\u0144ska – niepor\u00f3wnywalnej do tej, jak\u0105 mia\u0142y inne polskie miasta. Przywileje umo\u017cliwiaj\u0105 wspania\u0142y rozkwit przez nast\u0119pne 300 lat. Gda\u0144sk z 53 tys. mieszka\u0144c\u00f3w sta\u0142 si\u0119 najwi\u0119kszym miastem I Rzeczpospolitej i najwa\u017cniejszym portem handlowym na Ba\u0142tyku. Gda\u0144sk by\u0142 w\u00f3wczas dwukrotnie wi\u0119kszy ni\u017c Lw\u00f3w, Pozna\u0144 czy Krak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gda\u0144sk w XVII w. otoczony pier\u015bcieniem nowo\u017cytnych fortyfikacji miejskich<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

W XVII w. zacz\u0105\u0142 si\u0119 tzw. z\u0142oty okres Gda\u0144ska. Miasto liczy\u0142o ok. 77 tys. mieszka\u0144c\u00f3w i by\u0142o jednym z najwi\u0119kszych i najbogatszych w Europie. \u015aci\u0105gali tu kupcy, marynarze, ludzie nauki i sztuki z ca\u0142ej Europy. Wzniesiono w\u00f3wczas najwspanialsze budowle. Wybudowano ponad 300 spichrz\u00f3w oraz pi\u0119kne kamienice. Upadek miasta nast\u0105pi\u0142 wraz z potopem szwedzkim i kryzysem gospodarczym. Gda\u0144sk podda\u0142 si\u0119 Prusakom dopiero podczas II rozbioru Polski 1793 r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki w Gda\u0144sku \u2013 najwi\u0119kszy ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 na \u015bwiecie<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Mot\u0142awa i \u017curaw by Henryk Bielamowicz – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Dziedzictwo Mennonickie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mennonici na \u017bu\u0142awach<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W przeciwie\u0144stwie do zachodniej Europy, I Rzeczpospolita by\u0142a pa\u0144stwem o wysokiej tolerancji religijnej. W po\u0142owie XVI w. rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Holandii prze\u015bladowania jednego z ruch\u00f3w protestanckich – mennonityzmu (od nazwiska swego za\u0142o\u017cyciela Menno Simonsa). Rada Miejska Gda\u0144ska wyda\u0142a zgod\u0119 na ich osiedlanie si\u0119 na gruntach miejskich. Mennonici osiedlali si\u0119 te\u017c na \u017bu\u0142awach i w dolinie dolnej Wis\u0142y. Byli oni niezwykle pracowici i wykazywali si\u0119 ogromn\u0105 zr\u0119czno\u015bci\u0105 i kunsztem w osuszaniu bagien. Intensywna gospodarka osadnik\u00f3w ukszta\u0142towa\u0142a obecny krajobraz \u017bu\u0142aw z kana\u0142ami, wa\u0142ami, polderami, terpami (nasypami ziemnymi) na kt\u00f3rych stawiano charakterystyczne zabudowania gospodarcze, uk\u0142ady osadnicze i komunikacyjne oraz wiatraki. Pod koniec XVIII wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ziemi na \u017bu\u0142awach Malborskich i Elbl\u0105skich znajdowa\u0142a si\u0119 w ich r\u0119kach. Uk\u0142ady row\u00f3w melioracyjnych zbudowane przez menonit\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 do dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dom mennonicki w Trutnowach<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej menonit\u00f3w potraktowano jako ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i wydalono z terytorium pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Poldery na \u017bu\u0142awach<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

O wielko\u015bci zasypywania Zalewu Wi\u015blanego przez piach niesiony przez Wis\u0142\u0119 \u015bwiadczy fakt, i\u017c linia wa\u0142\u00f3w ochronnych w XIV wieku przebiega\u0142a w odleg\u0142o\u015bci 12 – 15 km od dzisiejszej linii brzegowej. Linia brzegowa przesuwa\u0142a si\u0119 rocznie o 25 – 30 m w g\u0142\u0105b zalewu przysparzaj\u0105c w ten spos\u00f3b 15 \u2014 25 ha l\u0105du rocznie. Mennonici przynie\u015bli now\u0105 technologi\u0119 tworzenia polder\u00f3w, a wi\u0119c obwa\u0142owanych teren\u00f3w p\u0142ytkiej wody, kt\u00f3re osuszano konsekwentnie przez system pomp. W latach 1600 – 1900 uzyskano 152 km2<\/sup> polder\u00f3w. Dno polderu znajduje si\u0119 zwykle poni\u017cej poziomu morza – dzisiaj obszary depresyjne stanowi\u0105 ok. 28% og\u00f3lnej powierzchni delty Wis\u0142y. Najwi\u0119kszy obszar depresyjny rozpo\u015bciera si\u0119 wok\u00f3\u0142 jeziora Druzno, g\u0142\u00f3wnie po jego zachodniej i p\u00f3\u0142nocno-zachodniej stronie. Zajmuje on powierzchni\u0119 181 km\u00b2 (22 km d\u0142ugo\u015bci i 13 km szeroko\u015bci).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wiatrak typu holenderskiego w Pszcz\u00f3\u0142kach by Polimerek – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Naturalny \u201eprzekop\u201d Mierzei Wi\u015blanej w XIX w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powstanie Wis\u0142y \u015amia\u0142ej<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wne uj\u015bcie Wis\u0142y znajdowa\u0142o si\u0119 na po\u0142udnie od Stegny, gdzie Wis\u0142a Elbl\u0105ska wpada\u0142a do Zalewu Wi\u015blanego. Lewe rami\u0119 Wis\u0142y biegn\u0105ce do przez Gda\u0144sk nosi\u0142o nazw\u0119 Leniwki. Zmiany w uk\u0142adzie hydrologicznym Leniwki nast\u0105pi\u0142y po powodzi w 1840 r. wywo\u0142anej przez zator lodowy, kiedy to wody rzeki przedar\u0142y si\u0119 przez wa\u0142 wydmowy Mierzei Wi\u015blanej i znalaz\u0142y nowe uj\u015bcie do Zatoki Gda\u0144skiej w okolicach G\u00f3rek jako Wis\u0142a \u015amia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Port jachtowy w G\u00f3rkach Zachodnich nad Wis\u0142\u0105 \u015amia\u0142\u0105.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Uj\u015bcie Wis\u0142y w Gda\u0144sku \u2013 powstanie cypla Westerplatte<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do XIX w. Wis\u0142a Gda\u0144ska (Leniwka) wpada\u0142a do Zatoki Gda\u0144skiej wprost na p\u00f3\u0142noc w okolicy twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie. Piach niesiony rzek\u0105 odk\u0142ada\u0142 si\u0119 w postaci dw\u00f3ch wysp West Plaate i Ost Plaate. Kana\u0142 pomi\u0119dzy West Plaate a l\u0105dem przekszta\u0142cono z czasem w kana\u0142 portowy (Nowy Port), wyposa\u017cono w go nawet w \u015bluz\u0119. Gda\u0144sk mia\u0142 wtedy dwa wyj\u015bcia w morze (p\u00f3\u0142nocne i zachodnie). Taki stan rzeczy trwa\u0142 do 1840 r. gdy Wis\u0142a przedar\u0142a si\u0119 pod G\u00f3rkami do Zatoki Gda\u0144skiej (Wis\u0142a \u015amia\u0142a). Znikn\u0105\u0142 wtedy problem zapiaszczenia koryta Wis\u0142y w Gda\u0144sku, wi\u0119c rozebrano \u015bluz\u0119 w Nowym Porcie oraz zasypano uj\u015bcie p\u00f3\u0142nocne, przez co wyspa West Plaate sta\u0142a si\u0119 cyplem Westerplatte.<\/p>\n\n\n\n

U uj\u015bcia Wis\u0142y Gda\u0144skiej do Zatoki Gda\u0144skiej zbudowano twierdz\u0119 Wis\u0142ouj\u015bcie. Jej najwa\u017cniejszymi zadaniami by\u0142y kontrola statk\u00f3w kupieckich, ich ochrona oraz nawigacja \u015bwiat\u0142em latarni. Serce twierdzy stanowi cylindryczna wie\u017ca zbudowana ju\u017c w 1482 r. (obecnie pozbawiona zwie\u0144czenia), kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a do 1758 roku jako latarnia morska. Na pocz\u0105tku XVII w. rozbudowano forty otaczaj\u0105ce twierdz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Twierdza Wis\u0142ouj\u015bcie by Jakub Strzelczyk – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Regulacje hydrotechniczne delty Wis\u0142y<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Regulacje w\u0119z\u0142a wodnego Bia\u0142a G\u00f3ra<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u017bu\u0142awy zaczynaj\u0105 si\u0119 w tzw. Cyplu M\u0105towskim, przy rozwidleniu Wis\u0142y i Nogatu. Jest to miejsce wielowiekowego sporu o zasoby wodne pomi\u0119dzy Gda\u0144skiem, Malborkiem i Elbl\u0105giem. Ka\u017cde miasto chcia\u0142o dla siebie jak najwi\u0119cej wody dla cel\u00f3w gospodarczych i \u017ceglugowych przy niskich stanach wody, a jednoczenie – ograniczenia przep\u0142ywu w\u00f3d podczas powodzi. Nogat stopniowo si\u0119 zamula\u0142 wi\u0119c w 1553 r. przekopano pod Bia\u0142\u0105 G\u00f3r\u0105 kana\u0142, kt\u00f3ry spowodowa\u0142, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wody wi\u015blanej pop\u0142yn\u0119\u0142a Nogatem, powoduj\u0105c niedob\u00f3r wody w Leniwce w Gda\u0144sku. Gdy Wis\u0142a na odcinku od Bia\u0142ej G\u00f3ry do Gda\u0144ska przesta\u0142a by\u0107 \u017ceglowna, w 1612 r. w Bia\u0142ej G\u00f3rze wybudowano tr\u00f3jk\u0105tn\u0105 tam\u0119 z pali drewnianych, kt\u00f3ra powodowa\u0142a ograniczenie przep\u0142ywu w Nogacie (tama zosta\u0142a zniszczona podczas potopu szwedzkiego). Wis\u0142a sama dokona\u0142a regulacji prze\u0142amuj\u0105c si\u0119 przez Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105 ko\u0142o G\u00f3rek tworz\u0105c Wis\u0142\u0119 \u015amia\u0142\u0105. Skr\u00f3ci\u0142o to bieg rzeki i pog\u0142\u0119bi\u0142o koryto, co spowodowa\u0142o przej\u0119cie wi\u0119kszo\u015bci w\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Neogotyckie budowle \u015bluzy Bia\u0142a G\u00f3ra<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Seria powodzi na \u017bu\u0142awach Malborskich w XIX\/XX w. powodowanych cz\u0119sto poprzez zatory kry lodowej, doprowadzi\u0142a do decyzji odci\u0119cia w 1912 r.Nogatu od Wis\u0142y \u015bluz\u0105 w Bia\u0142ej G\u00f3rze i jednocze\u015bnie do wybudowaniu pod Piek\u0142em prostopad\u0142ego kana\u0142u przelewowego, kt\u00f3ry przejmowa\u0142by cz\u0119\u015b\u0107 w\u00f3d Wis\u0142y podczas powodzi, ale zapobiega\u0142by przejmowaniu kry lodowej. Aby zapewni\u0107 \u017ceglowno\u015b\u0107 Nogatu wybudowano w latach 1912-1916 trzy \u015bluzy (Szonowo, Rakowiec, Micha\u0142owo). Obecnie jedynie 3% w\u00f3d Wis\u0142y przep\u0142ywa Nogatem. W Bia\u0142ej G\u00f3rze powsta\u0142 olbrzymi kompleks \u015bluzy, wa\u0142y przeciwpowodziowe, wrota przeciwpowodziowe i Wielki Upust na rzece Liwa (dop\u0142yw Nogatu) zwany z powodu neogotyckiej architektury \u2013 Wodnym Zamkiem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pocz\u0105tek Nogatu, \u015bluza Bia\u0142a G\u00f3ra, z prawej wrota sztormowe – wida\u0107 potencjaln\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 poziom\u00f3w pomi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Nogatem<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kolejny \u201eprzekop\u201d Mierzei Wi\u015blanej w XIX w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Budowa przekopu Wis\u0142y<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aby zapobiec powodziom w Gda\u0144sku, w latach 1890\u20131895 w okolicach \u015awibna wykonano przekop Wis\u0142y bezpo\u015brednio pomi\u0119dzy Leniwk\u0105 a Zatok\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Skierowa\u0142o to praktycznie ca\u0142o\u015b\u0107 w\u00f3d Wis\u0142y prostym korytem bezpo\u015brednio do Zatoki Gda\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przekop Wis\u0142y (w dali po lewej Zatoka Gda\u0144ska), widok z promu w \u015awibnie.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Przegalina<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przegalina le\u017cy na po\u0142udniowo-wschodnim kra\u0144cu wyspy Sobieszewskiej, nad rozwidleniem Martwej Wis\u0142y i Przekopu Wis\u0142y. Wraz z budow\u0105 przekopu Wis\u0142y, w 1895 r. postanowiono zabezpieczy\u0107 przed powodzi\u0105 Gda\u0144sk. W Przegalinie zbudowano \u015bluz\u0119 odcinaj\u0105c\u0105 Leniwk\u0119 od przekopu Wis\u0142y. Spowodowa\u0142o to istotne wygaszenie nurtu w Leniwce, przez co zosta\u0142a ona nazwana Martw\u0105 Wis\u0142\u0105. Nad \u015bluz\u0105 wybudowano zwodzony most (\u0142\u0105cz\u0105cy Wysp\u0119 Sobieszewsk\u0105 z \u017bu\u0142awami Gda\u0144skimi), na kt\u00f3ry wprowadzono r\u00f3wnie\u017c tras\u0119 Gda\u0144skiej Kolei Dojazdowej do \u015awibna. W latach 1975-1982 zbudowano drug\u0105 \u015bluz\u0119 \u201ePo\u0142udniow\u0105\u201d wraz z nowym mostem zwodzonym.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przegalina, \u015bluza i most zwodzony by Yanek \/ fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Gda\u0144ska G\u0142owa, regulacja Szkarpawy<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Prawie rami\u0119 Wis\u0142y p\u0142yn\u0105ce wprost do zalewu Wi\u015blanego nazywano kiedy\u015b Wis\u0142\u0105 Elbl\u0105sk\u0105, a obecnie Szkarpaw\u0105. W XVII w. w rozwidleniu ramion Wis\u0142y i Szkarpawy zbudowano fortec\u0119 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do obrony Gda\u0144ska, nazwan\u0105 Gda\u0144sk\u0105 G\u0142ow\u0105. Forteca odegra\u0142a pewn\u0105 rol\u0119 podczas wojen polsko-szwedzkich, jednak bardziej przys\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 atakuj\u0105cym Szwedom ni\u017c obro\u0144com. Szwedzi po zdobyciu twierdzy w 1626 r. obsadzili j\u0105 siln\u0105 za\u0142og\u0105. Od sp\u0142ywaj\u0105cych do Gda\u0144ska statk\u00f3w wi\u015blanych i tratew z drewnem by\u0142y pobierali op\u0142aty, a cz\u0119sto konfiskowali inne towary. Gda\u0144szczanie odzyskali fortec\u0119 w 1659 r. Pod koniec XVII wieku zdecydowano o jej likwidacji.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gda\u0144ska G\u0142owa na rysunku z 1696<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Na miejscu po fortecy zosta\u0142a w 1895 roku utworzona \u015bluza \u201eGda\u0144ska G\u0142owa\u201d. Odcina ona Wis\u0142\u0119 od Szkarpawy co powoduje, \u017ce Szkarpawa jest praktycznie pozbawiona nurtu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u015aluza Gda\u0144ska G\u0142owa, widok w stron\u0119 Wis\u0142y by LukaszKatlewa – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Cofka<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Poziomy wody w Wi\u015ble i w Zatoce Gda\u0144skiej zmieniaj\u0105 si\u0119 niezale\u017cnie. Wysokie stany wody w Wi\u015ble mog\u0105 powodowa\u0107 powodzie na \u017bu\u0142awach, ale nie maja \u017cadnego wp\u0142ywu na poziom wody w Zatoce. Du\u017co gro\u017aniejsze mo\u017ce by\u0107 podniesienie si\u0119 poziomu morza spowodowane sztormami i wiatrem ponad 7 stopni w skali Beauforta z kierunku p\u00f3\u0142nocnego. Poziom wody uj\u015bciu Wis\u0142y mo\u017ce si\u0119 wtedy podnie\u015b\u0107 nawet o 2 m. P\u00f3\u0142nocne wiatry wt\u0142aczaj\u0105 wod\u0119 z Ba\u0142tyku daleko w g\u0142\u0105b l\u0105du uniemo\u017cliwiaj\u0105c w ten spos\u00f3b sp\u0142yw wody z rzek do morza. Cofka si\u0119ga czasami Tczewa (30 km) i powoduje zalanie \u017bu\u0142aw.<\/p>\n\n\n\n

Rybina \u2013 w\u0119ze\u0142 wodny<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rybina le\u017cy u rozwidlenia Szkarpawy i Wis\u0142y Kr\u00f3lewieckiej. We wsi znajduj\u0105 si\u0119 trzy mosty zwodzone w tym jedyny w Polsce kolejowy most obrotowy na szlaku \u017bu\u0142awskiej Kolei Dojazdowej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Most zwodzony na Szkarpawie w Rybinie by rysnal, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Most zwodzony na Szkarpawie w Rybinie by Marek Czowgan – praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Most kolejowy powsta\u0142 w 1905 roku. G\u0142\u00f3wna cz\u0119\u015b\u0107 konstrukcji to 43-metrowe ruchome prz\u0119s\u0142o z punktem podparcia w ustawionym po\u015brodku rzeki centralnym filarze, w kt\u00f3rym mieszcz\u0105 si\u0119 \u0142o\u017cyska i mechanizm nap\u0119dowy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Most kolejowy w Rybinie by Yanek \/ fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Most kolejowy w Rybinie by Marek Mochecki – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

W Rybinie znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c najwi\u0119ksza w Polsce przepompownia wody Ch\u0142odniewo, odwadniaj\u0105ca olbrzymie \u017cu\u0142awskie poldery. Stacja pomp wybudowane zosta\u0142a w 1930 r. Jej g\u0142\u00f3wnym zadaniem jest osuszanie 22 tys. ha polderu. 3 pompy potrafi\u0105 przepompowa\u0107 14 tys. litr\u00f3w wody na sekund\u0119. Wycofuj\u0105cy si\u0119 w 1945 r. Niemcy zniszczyli przepompownie Ch\u0142odniewo i Os\u0142onka, co spowodowa\u0142o zalanie polder\u00f3w. Osuszono je dopiero w latach w po\u0142owie lat 50-tych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przepompownia wody Ch\u0142odniewo by rysnal, CC BY-SA 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Czasy wsp\u00f3\u0142czesne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cukrownie na \u017bu\u0142awach<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Niesione nurtem Wis\u0142y mu\u0142y ukszta\u0142towa\u0142y na \u017bu\u0142awach bardzo \u017cyzne gleby zwane madami. W XIX w. rozwin\u0119\u0142a si\u0119 uprawa burak\u00f3w cukrowych i powsta\u0142 szereg cukrowni. W okolicach cukrowni zacz\u0119to budowa\u0107 kolejki w\u0105skotorowe. Jeszcze niedawno funkcjonowa\u0142y trzy cukrownie na \u017bu\u0142awach (w Pruszczu Gd., Malborku i Nowym Stawie), obecnie pracuje tylko jedna, o du\u017cych mocach przerobowych w Malborku.<\/p>\n\n\n\n

\u017bu\u0142awska Kolej Dojazdowa<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwsze odcinki kolei w\u0105skotorowej na \u017bu\u0142awach zwi\u0105zane s\u0105 cukrowniami w Nowym Stawie (1886 r.) i w Cedrach Wielkich. Na prze\u0142omie XIX i XX w. powsta\u0142a wielka sie\u0107 \u0142\u0105cz\u0105ca Pszcz\u00f3\u0142ki, Gda\u0144sk, Cedry Wielkie, \u015awibno, Sztutowo, Nowy Dw\u00f3r i Malbork. Z Gda\u0144ska przez zwodzony most nad \u015bluz\u0105 Przegalina mo\u017cna by\u0142o dojecha\u0107 do stacji Lewy Brzeg Wis\u0142y na obszarze Wyspy Sobieszewskiej, gdzie wagony by\u0142y przeprawiane na drug\u0105 stron\u0119 Przekopu Wis\u0142y promem kolejowym do stacji Prawy Brzeg Wis\u0142y (Mikoszewo) i kontynuowa\u0142y podr\u00f3\u017c do Sztutowa lub Malborka. Prom wycofano z eksploatacji w 1955 r. i odt\u0105d trzeba by\u0142o si\u0119 przesiada\u0107 na prom drogowy.<\/p>\n\n\n\n

Obecnie ruch planowy po sieci \u017bKD prowadzony jest w okresie letnim na trasach:<\/p>\n\n\n\n