Lubiąż – największe na świecie opactwo cysterskie

Wybraliśmy się do Lubiąża leżącego w zakolu Odry. Znajdujące się tutaj opactwo cystersów jest jednym z największych zabytków tej klasy w Europie i jednocześnie największym opactwem cysterskim na świecie. Opactwo to nazywane jest arcydziełem śląskiego baroku. Powierzchnia dachów zajmuje ok. 2,5 ha, a długość fasady wynosi 223 metry i jest to najdłuższa fasada barokowa w Europie. Posiada ponad 600 okien.

Zachodnia fasada klasztoru

Szczypta historii – czasy piastowskie

Śląsk już w 990 roku wchodził w skład państwa Polan. Utworzone w czasie zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku, podporządkowane metropolii w Gnieźnie, biskupstwo wrocławskie objęło swym zasięgiem cały obszar Śląska. W 1025 roku, wraz z koronacją Bolesława Chrobrego, Śląsk wszedł w skład nowo utworzonego Królestwa Polskiego. Od roku 1100 pełną kontrolę nad całym Śląskiem przejmuje książę Bolesław Krzywousty. Na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego z 1138 r. Polska została podzielona na dzielnice. Seniorem sprawującym władzę zwierzchnią został najstarszy syn Władysław II Wygnaniec, który otrzymał Śląsk i Ziemię Lubuską. Wkrótce po śmierci Bolesława Krzywoustego rozpoczęły się konflikty pomiędzy rodzeństwem, a później także spadkobiercami. Podzielony Śląsk dostał się w ręce czeskie kiedy to w latach 1327–1336 większość księstw śląskich złożyło hołd Królowi Czech Janowi Luksemburskiemu. Po śmierci króla czeskiego Ludwika Jagiellończyka w 1526 r. wraz z całym Królestwem Czech Śląsk dostał się pod władzę dynastii Habsburgów. W 1740 r. Śląsk został podbity przez Prusy. Łącznie tereny Śląska należały do Polski przez 393 lata, Czech  190 lat, a Prus i Niemiec przez 205 lat.

Bolesław I Wysoki

Najstarszym synem Władysława II Wygnańca był Bolesław I Wysoki, który również został włączony w konflikty sukcesyjne. W 1172 r. Bracia Wysokiego (Mieszko i Konrad) i syn Wysokiego, Jarosław upomnieli się o swoją część dziedzictwa, wywołując wojnę domową, w wyniku której Mieszko otrzymał wschodni kraniec (z Raciborzem i Cieszynem) a Jarosław część środkową (z Opolem), a Konrad Laskonogi otrzymał marchię głogowską (Głogów powrócił wkrótce pod władzę Bolesława Wysokiego).

Płyta nagrobna Bolesława I Wysokiego w opactwie cystersów w Lubiążu, miedzioryt Bartłomieja Strachowskiego, 1733
Dokument z 1175 roku, w którym Bolesław I Wysoki książę Śląska zakłada i uposaża klasztor cystersów w Lubiążu

Klasztor w Lubiążu

Historia klasztoru rozpoczyna się w pierwszych latach rozbicia dzielnicowego. Bolesław I Wysoki rozpoczął kolonizację ubogich puszczańskich obszarów Śląska niemieckimi kolonistami, co w zasadniczy sposób przyśpieszyło rozwój gospodarczy księstwa. Dynamicznie rozwijały się również główne ośrodki księstwa – Wrocław, Głogów, Legnica. Dla wspomagania rozwoju gospodarczego, Bolesław sprowadził z niemieckiej Pforty (Turyngia) cystersów i założył klasztor w Lubiążu, który miał się stać rodową nekropolią.

Ogólny widok klasztoru, widok od północnego wschodu by P.R.Schreyner – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl,

W ciągu wieków, dzięki nadaniom książęcym i prywatnym, klasztor stał się jednym z większych posiadaczy ziemskich na Śląsku. W 1200 powstał pierwszy kościół w którym w 1201 pochowano księcia Bolesława Wysokiego. W tym okresie powstały pierwsze zabudowania klasztorne. W klasztorze, który w średniowieczu był ważnym ośrodkiem kultury i piśmiennictwa powstało wiele ważnych XII-wiecznych dzieł: Kronika książąt polskich, Roczniki lubiąskie czy Katalog biskupów wrocławskich.

W pierwszej połowie XIV w. powstał nowy kościół, do którego w latach 1311-1312 dobudowano kaplicę grobową i zabudowania klasztorne. W czasie wojen husyckich klasztor i kościoły spalono. Podczas wojny trzydziestoletniej zagrabiono bibliotekę i archiwum.

Kościół NMP, widok od wschodu, kaplica loretańska
Fasada klasztoru, w środku wieże kościoła NMP

Pałac opata

Koniec wojny trzydziestoletniej oraz reforma ekonomiczna zapoczątkowana przez opata Arnolda Freiberga umożliwiła od 1649 r. rozpoczęcie wielkiej odnowy całego kompleksu w stylu barokowym. Opat sprowadził w 1660 r. do Lubiąża czołowego malarza barokowego na Śląsku Michała Willmanna. Największą inwestycją był budowany w latach 1681–1699 monumentalny pałac opacki liczący ponad 300 sali z bogatym wystrojem wnętrz.

Pałac opata, widok od północy
Portal by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Wnętrze sali książęcej by P.R.Schreyner – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Wnętrze sali książęcej, chór, by P.R.Schreyner – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Wnętrze sali książęcej by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Wnętrze sali książęcej by P.R.Schreyner – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Wnętrze sali książęcej by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Sala książęca by PetrusSilesius -pracawłasna, CC BY-SA 3.0
Polichromia stropu by Skibaa1 – Own work, CC BY-SA 3.0 pl

Refektarz klasztorny

Równie bogatym wystrojem co sala książęca cieszy się klasztorny refektarz.

Refektarz klasztorny by P.R.Schreyner – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl
Refektarz klasztorny by Andrzej Otrębski – Own work, CC BY-SA 4.0
Refektarz klasztorny by Andrzej Otrębski – Own work, CC BY-SA 4.0
Plafon by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl,
Plafon by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl,

Refektarz letni

Kolejnym wspaniałym przykładem sztuki barokowej jest refektarz letni.

Refektarz letni by P.R.Schreyner – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl
Refektarz letni by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl
Plafon w refektarzu by Kriskros – Own work, CC BY-SA 3.0 pl

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Pierwszy kościół klasztorny wspominany jest już jako istniejący w 1208 r. Następnie między XIII a XIV wiekiem został on powiększony. Od północnego wschodu do kościoła przylega kaplica książęca wzniesiona w 1312 r. na planie krzyża greckiego, którego każde z ramion zamknięte jest poligonalnie. W jej wnętrzu znajdowała się nagrobna tumba księcia Bolesława III Legnicko-Brzeskiego zwanego rozrzutnym. Gruntowna barokizacja zakonnego kościoła została przeprowadzona pod kierunkiem Mathiasa Steina pod koniec XVII wieku. Zniszczono gotycką fasadę zachodnią, budując na jej miejscu obecną bogatą fasadę z dwiema wieżami, kryjącą przedsionek. Wówczas całość została włączona do tak zwanego masywu zachodniego, w który skład wchodzą: fasada kościoła oraz elewacje klasztoru i pałacu opata. Przy północnym ramieniu transeptu około 1700 roku wzniesiono kaplice Loretańską, używaną jako zakrystia. W krypcie pod gotycką bazyliką znajdują się nagrobki Piastów Śląskich (m.in. Bolesława Wysokiego) oraz mumie opatów cysterskich i zakonników. Do dziś w dobrym stanie zachowało się 98 mumii.

Fasada kościoła Wniebowzięcia NMP
Fasada bazyliki by Ilromanista14 – Own work, CC BY 3.0,
Widok na bazylikę z Pałacu opata by Marek i Ewa Wojciechowscy , CC BY-SA 3.0,
Dobudowane kaplice do bazyliki

Bazylika jest dziś nieczynną świątynią, stanowiącą mauzoleum Piastów śląskich.

Wnętrze kościoła, widok na chór, by Krzysiu „Jarzyna” Szymański – Praca własna, CC BY 2.5
Grobowiec Przemka Ścinawskiego by Zuber, CC BY-SA 3.0
Klasztorne krużganki by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl,
Kaplice przy bazylice
Kaplica Loretańska by Andrzej Otrębski – Own work, CC BY-SA 4.0,
Kaplica Loretańska
Kaplice, widok od wschodu by Barbara Maliszewska – Own work, CC BY-SA 3.0 pl,

Zespół klasztorny

W skład zespołu klasztornego wchodzą oprócz bazyliki, klasztoru z pałacem optów także pomocniczy kościół św. Jakuba, zabudowania gospodarcze takie jak szpital klasztorny, kancelaria klasztorna, budynek oficjalistów, budynek rzemieślników, wozownia, browar i piekarnia.

Południowa część klasztoru
Elewacja południowa
Kościół św. Jakuba
Budynek bramny

Upadek klasztoru

Okres największej świetności klasztoru kończy się w I poł. XVIII w., gdy po latach władania Śląskiem przez cesarzy austriackich, w 1740 tereny te zdobyli Prusacy. Król pruski w 1810 skasował zakon cystersów, przywłaszczając sobie jego dobra, a w klasztorze urządzono szpital. Klasztor w 1945 r. został zdewastowany przez Rosjan.

Poszukiwanie skarbów

Łupienie skarbów klasztornych rozpoczął król pruski, który w 1810 r. skasował zakon cystersów i przywłaszczył sobie jego dobra. Zniszczono wtedy sporo zabytków, przepadły zasoby cysterskiej biblioteki.

Rosjanie w 1945 r plądrowali klasztor w poszukiwaniu skarbów. Zniszczono wyposażenie kościoła i krypty. Trumny Piastów śląskich zostały zrabowane – jabłka, berła, miecze, a mumie porozrzucane po posadzce. Jednakże część zabytków, jak np. większą część obrazów śląskiego Rembrandta (Michaela Willmanna) udało się wywieźć do Warszawy i Wrocławia, gdzie znajdują się do dziś. Od 1950 w pomieszczeniach klasztornych składowano książki i zbiory muzealne. Zabezpieczono wówczas pozostałości najcenniejszych malowideł, a także klasztor, pałac opatów i kościół św. Jakuba. W latach 80. XX wieku klasztor stał się miejscem poszukiwania skarbów przez służby specjalne PRL, które trzykrotnie próbowały znaleźć tu słynne złoto Wrocławia, czyli depozyty sejfów Festung Breslau z 1945 r.

Pieta z Lubiąża z XIV w. obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie, by Ludwig Schneider/ Wikimedia. – Praca własna, CC BY-SA 3.0
Krajobraz ze świętym Janem, obraz Michaela Willmanna, obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie

Michael Willmann

Michael Willmann  był niemieckim malarzem epoki baroku, zwanym „śląskim Rembrandtem”. W 1660 r. na zaproszenie opata klasztoru cystersów osiedlił się w Lubiążu, gdzie otworzył pracownię malarską i przebywał już do końca życia. Mumia Willmanna znajdują się w krypcie opatów kościoła w Lubiążu. W zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Muzeum Narodowym w Warszawie znajduje się pięćdziesiąt dzieł Michaela Willmanna.

Ostatnia wieczerza, Michael Willmann, ob. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, by Qkiel – Praca własna, CC BY-SA 4.0

Kuchnia regionalna

Na terenie klasztoru działa Karczma Cysterska. Oferowane są tu smaczne pierogi, a szczególnie warty polecenia jest „półmisek mnicha” z miksem pierogów. Poza tym warto spróbować ryb, szczególnie pstrąga.

Pożyteczne informacje

  • Zwiedzanie klasztoru w grupach:
    • od 1 kwietnia do 30 września w godzinach: 9:00-18:00
    • od 1 października do 31 marca w godzinach: 10:00-15:00
  • Karczma Cysterska, Plac Klasztorny 1, Lubiąż

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *