Żuławy Wiślane

Żuławy Wiślane obejmują rozległą równinę deltową Wisły przypominającą w ogólnym zarysie kształt odwróconego trójkąta, którego wierzchołek znajduje się w rozwidleniu Wisły na Leniwkę i Nogat, zaś podstawa wyznaczona jest przez Mierzeję Wiślaną. Obszar Żuław Wiślanych stanowi płaską równinę, wznoszącą się niewiele ponad poziom morza. Powierzchnia Żuław wynosi około 1700 km², z czego 450 km² stanowią tereny depresyjne, położone poniżej poziomu morza. Największa depresja rozpościera się wokół jeziora Druzno, a w Raczkach Elbląskich znajduje się najniżej położony punkt depresyjny Polski (1,8 m p.p.m.). Drugi co do wielkości obszar depresyjny rozpościera się szeroko w okolicach Nowego Dworu Gdańskiego.

Raczki Elbląskie – najniżej położony punkt depresyjny Polski, Wikimedia, CC BY-SA 3.0

Żuławy weszły w skład Polski w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Granica z pogańskimi Prusami przebiegała na Nogacie. Żuławy przynależą do Polski przez 381 lat, a rejon północny (Stegna i Gdańsk) 682 lata.

Typowy krajobraz Żuław, Kanał Śledziowy, okolice wsi Cedry Małe by Krzysztof Rakowski, CC BY-SA 3.0

Święty Wojciech

W 997 r. do Gdańska i do pruskiego Truso wybrał się biskup Wojciech z misją chrystianizacji pogańskich Prusów Na wzgórzu na południe od Gdańska (na obecnym Wzgórzu Świętego Wojciecha) odprawił mszę. Na tej okolicy w XIV wieku benedyktyni zbudowali gotycki kościół.

Kościół św. Wojciecha w Świętym Wojciechu

Czasy krzyżackie

Krzyżacy pojawili się na ziemi chełmińskiej (Toruń, Chełmno) zaproszeni przez księcia Konrada I Mazowieckiego w 1228 r. Do roku 1243 podbili tereny wzdłuż prawego brzegu Wisły i Nogatu po Elbląg i aż do Łyny na wschodzie. Rozpoczęli też wkrótce budowę swej stolicy w Malborku na prawym brzegu Nogatu. W 1267 r. zwrócili się przeciw Polsce zajmując Żuławy, a w 1308 roku Gdańsk, dokonując rzezi jego mieszkańców.  Żuławy były zajęte przez Krzyżaków aż do 1466 roku (II pokój toruński). Pozostawili oni po sobie zamek krzyżacki (z XV w.) we wsi Grabiny-Zameczek oraz kilkanaście gotyckich ceglanych kościołów.

Przebudowany zamek we wsi Grabiny-Zameczek by QuercusGd – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl

Kolegiata św. Mateusza Apostoła w Nowym Stawie

Największym gotyckim kościołem zbudowanym przez zakon krzyżacki jest kolegiata św. Mateusza w Nowym Stawie z przełomu XIV/XV w.

Kolegiata św. Mateusza by Sławomir Milejski – Own work, CC BY-SA 4.0

Kolegiata posiada ceglany, trójnawowy korpus z połowy XIV wieku z wieżą frontową. W okresie reformacji kościół św. Mateusza zachował swój katolicki charakter. Kolejne stulecia oraz wojny światowe nie przyczyniły się do znacznych zniszczeń obiektu.

Kolegiata św. Mateusza, fronton
Wnętrze kolegiaty św. Mateusza w Nowym Stawie

Kościół w Lichnowach

Kościół w Lichnowach został wybudowany przez Krzyżaków przed 1321 rokiem. Jest jednym z najważniejszych obiektów gotyckich na Żuławach.

Kościół we wsi Lichnowy by Krzysztof Rakowski, CC BY-SA 3.0

Kościół św. Aniołów Stróżów w Cedrach Wielkich

Gotycki kościół św. Aniołów Stróżów w Cedrach Wielkich pochodzi z XIV wieku. Posiada on ceglany, trójnawowy korpus z wieżą frontową.

Cedry Wielkie, kościół św. Aniołów Stróżów by Polimerek – Praca własna, CC BY-SA 3.0
Cedry Wielkie, kościół św. Aniołów Stróżów

Kościół w Kmiecinie

Gotycki kościół w Kmiecinie pochodzi z XIV w. Posiada dobudowaną w 1679 r. drewnianą wieżę (charakterystyczna cecha kościołów żuławskich!). Wieża jest o konstrukcji szkieletowej, z nadwieszoną ośmioboczną izbicą.

Kmiecin, kościół św. Jadwigi by Sławomir Milejski – Praca własna, CC BY-SA 4.0
Drewniane soboty w kościele by Polimerek – praca własna, CC BY-SA 3.0

Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Trutnowach

Gotycki ceglany kościół pochodzi z 1334 r. Posiada drewnianą wieżę z izbicą (niedawno odbudowaną).

Trutnowy, kościół św. Piotra i Pawła by Gliwi – Own work, CC BY 3.0
Kościół w Trutnowach, linia zasięgu wód powodziowych z 1829 roku, by Sławek Zawadzki, CC BY-SA 3.0

Kościół św. Anny w Marynowach

Gotycki kościół św. Anny zbudowano w czasach krzyżackich w poł. XIV w. Podobnie jak w wielu żuławskich kościołach, drewnianą wieżę dobudowano na pocz. XVII w.

Kościół św. Anny otoczony cmentarzem by Sławomir Milejski – Praca własna, CC BY-SA 4.0
Kościół św. Anny, wnętrze, by Sławomir Milejski – Praca własna, CC BY-SA 4.0

Kościół św. Elżbiety Lubieszewo

Gotycki kościół w Lubieszewie pochodzi z II poł. XIV w. Posiada charakterystyczną późniejszą drewnianą wieżę.

Kościół w Lubieszewie, otoczony cmentarzem
Kościół w Lubieszewie, wnętrze
Kościół w Lubieszewie, organy

Mennonici

W XVI wieku Żuławy były terenem intensywnej kolonizacji przez Mennonitów, którzy uciekali z Holandii przed prześladowaniami religijnymi. W Polsce znaleźli przyjazne otoczenie, gdyż na mocy Konfederacji warszawskiej z 1573 r. panowała szeroka tolerancja religijna. Mennonici zasiedlali tereny niezamieszkane, specjalizowali się w regulacji rzek, zbiorników wodnych i osuszaniu bagien.

Dawny zbór mennonicki w Gdańsku (obecnie zbór zielonoświątkowy) by Yanek / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0

Cmentarz mennonicki w Stogach

W Stogach znajduje się największy cmentarz mennonicki w Polsce pochodzący z 1768 r. Na terenie cmentarza znajduje się 78 stel oraz innych nagrobków z krzyżami, tablicami a także tumb.

Cmentarz mennonicki w Stogach by Polimerek – Praca własna, CC BY-SA 3.0

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Stegnie

Ewangelicki kościół, obecnie rzymskokatolicki pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Stegnie został zbudowany w 1683 r. w konstrukcji szachulcowej na fundamentach jeszcze starszego, gotyckiego kościoła. We wnętrzu znajdują się unikatowe podwieszone do stropu malowidła na płótnie oraz zabytkowe organy.

Kościół w Stegnie by Henryk Bielamowicz – Own work, CC BY-SA 4.0
Wnętrze kościoła w Stegnie by Ludwig Schneider – Own work, CC BY-SA 3.0
Wnętrze kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (ambona) by Polimerek – Own work, CC BY-SA 3.0

Mennonickie domy podcieniowe

Na Żuławach występują reprezentacyjne mennonickie typy budynków wiejskich – domy podcieniowe. Są to budynki mieszkalne, w których do szczytu lub ściany bocznej przylega wsparta na słupach zamknięta sporych rozmiarów wystawka. Podcienie przez większość swojej historii pełniły głównie funkcję reprezentacyjną, w praktyce wykorzystywane były jako pokoje letnie, miejsca spotkań modlitewnych lub podręczny magazyn/warsztat. Charakterystyczne są tzw. fachwerki, czyli efektowne układy konstrukcji ryglowej często zdobiące czoło podcienia.

W domu podcieniowym we wsi Trutnowy ma siedzibę Stowarzyszenie „Żuławy Gdańskie”, a od 2008 mieści się tu Muzeum Wsi Żuławskiej.

Dom podcieniowy w Trutnowach
Dom podcieniowy w Trutnowach, fachwerk
Dom podcieniowy w Marynowach by Pomuchelskopp – Praca własna, CC BY-SA 4.0
Dom podcieniowy w Nowej Kościelnicy by MariuszWisniewski – Own work, CC BY-SA 4.0
Dom podcieniowy w Lubieszewie by Sławomir Milejski – Praca własna, CC BY-SA 4.0
Dom podcieniowy w Steblewie by Ludwig Schneider – Praca własna, CC BY-SA 3.0
Dom podcieniowy w Stalewie, piękny fachwerk by Sławomir Milejski – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl

W Cyganku w domu podcieniowym urządzono gospodę Mały Holender. Obok mieści się „cmentarz 11 wsi” z stelami mennonickimi.

Dom podcieniowy, gospoda Mały Holender
Cmentarz 11 wsi” z stelami mennonickimi.

Wiatrak holender w Pszczółkach

Śladem działania mennonitów na Żuławach jest drewniany wiatrak holender z XIX w.

Wiatrak w Pszczółkach by Polimerek – Praca własna, CC BY-SA 3.0

Czasy pruskie

Po II rozbiorze Polski w 1793 roku całe terytorium Żuław włączono do Prus. Jedną z największych inwestycji na terenie Żuław było uregulowanie Nogatu. W 1848 r. poniżej Białej Góry przekopano kanał, wzniesiono drewniany jaz przeciw krze lodowej i wybudowano wały przeciwpowodziowe z tzw. wielkim upustem, służącym do odprowadzania wód Liwy do Nogatu. W 1900 nastąpiło prawie całkowite odcięcie dopływu wody z Wisły do Nogatu. Rzekę Nogat skanalizowano przez trzy stopnie wodne: Michałowo, Rakowiec i Szonowo, utrzymując w ten sposób stały poziom wód, umożliwiając ruch statków. W 1930 wybudowano małą śluzę w ujściu Liwy do Nogatu.

Śluza Biała Góra by LukaszKatlewa – Own work, CC BY-SA 3.0
Wrota śluzy, Biała Góra
Śluza, Biała Góra , ujście Liwy do Nogatu

Czasy współczesne

W latach 1920–1939 Żuławy stały się częścią Wolnego Miasta Gdańska. W latach 1939–1945 Niemcy zbudowali w Sztutowie obóz koncentracyjny „KL Stutthof”. Był to najdłużej działający obóz koncentracyjny poza przedwojennymi granicami Niemiec. Przez obóz przeszło około 110 tysięcy więźniów pochodzących z 28 państw. Ocenia się, że blisko 65 tys. więźniów zginęło w wyniku chorób, ciężkiej pracy, fizycznego maltretowania oraz niedożywienia.

Budynek komendantury w KL Stutthof

Po II wojnie światowej Żuławy powróciły do Polski, opuszczone po zalaniu polderów i ucieczce dotychczasowych mieszkańców. Tereny te zasiedlili przesiedleńcy z Wołynia, Wileńszczyzny oraz Bieszczadów. Symbolem tej wymiany mieszkańców jest kościół św. Mikołaja w Cyganku/Żelichowie z XIV w.. W dawnym ewangelickim kościele mieści się obecnie cerkiew greckokatolicka obrządku bizantyjsko-ukraińskiego służąca potomkom ukraińskich rodzin przesiedlonych w ramach akcji „Wisła” w 1947 r.

Cerkiew św. Mikołaja w Cyganku/Żelichowie

Z kolei dawny kościół ewangelicki w Nowym Stawie, wybudowany w stylu neogotyckim w 1804 r. na miejscu spalonego ratusza, po wojnie nie był używany do celów kultowych (pełnił funkcje magazynu i sklepu meblowego). Obecnie pełni rolę galerię sztuki. Pod szklaną posadzką wyeksponowane zostały relikty dawnego ratusza.

Dawny kościół ewangelicki w Nowym Stawie

Żuławska Kolej Dojazdowa

W okolicy Nowego Dworu działa kolejka wąskotorowa zbudowana pod koniec XIX w. dla przewożenia buraków cukrowych do żuławskich cukrowni. Obecnie kolej jest użytkowana przez turystów na trasach: Sztutowo – Prawy Brzeg Wisły oraz Nowy Dwór Gdański Wąskotorowy – Jantar.

Kolejka turystyczna by Wikimedia, CC BY-SA 2.5

Kuchnia regionalna

Na obiad udaliśmy się do gospody Mały Holender w Cyganku koło Żelichowa. W typowym menonickim domu podcieniowym położonym nad rzeką Tują urządzono karczmę serwującą wspaniałe regionalne dania. Próbowaliśmy zupę rakową, kaczkę, pierogi z pokrzywą – pyszności!

Zupa rakowa
Pierogi z serem i pokrzywą

Pożyteczne informacje

  • Mały Holender – gospoda Żelichowo (Cyganek) 33 A, koło kościoła

Zaplanuj wycieczkę

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *